Wanneer het dak van de wereld begint te glijden – De geologische achtergronden van de ramp in Tibet en Nepal

De volledige omvang van de ramp is nog nauwelijks te overzien. Honderden mensen hebben hun leven verloren, talloze anderen worden vermist en veel gezinnen in de grensregio tussen Tibet en Nepal staan voor de puinhopen van hun bestaan. In de berichten wordt gesproken over een aardverschuiving, een modderlawine of een stroomlawine. In werkelijkheid beschrijven deze termen verschillende fasen van dezelfde ramp.

Op 26 augustus 2026 brak nabij de meer dan 7.000 meter hoge Langtang Lirung een deel van een gletsjer af. IJs en rots stortten meer dan duizend hoogtemeters diep naar beneden, raasden door de vallei van de Lhende Khola en veranderden in een modderlawine. Deze trof de grensstad Gyirong en veroorzaakte stroomafwaarts een verwoestende stroomlawine.

Een modderlawine is veel meer dan snelstromend overstromingswater. Hij bestaat uit water, modder, ijs, zand, rotsblokken en alles wat de massa op haar weg meesleurt. Omdat deze mengsel aanzienlijk dichter is dan water, bezit het een enorme vernietigingskracht. Deskundigen schatten dat de ijs- en puimassa's zich tijdelijk met ongeveer 50 meter per seconde bewogen – ongeveer 180 kilometer per uur. In de nauwe valleien van de Himalaya kon de vloed zich nauwelijks zijdelings uitbreiden. Hij werd door de steile berghellingen gebundeld en met grote kracht stroomafwaarts gestuurd.

Aanvankelijk werd vermoed dat een aardbeving de gletsjer had doen instorten. Latere analyses wijzen er echter op dat het breuk zelf de gemeten seismische trillingen veroorzaakte. De schok was volgens alle waarschijnlijkheid dus geen oorzaak, maar een gevolg van de enorme massabeweging.

Waarom is deze regio echter zo vatbaar voor dergelijke gebeurtenissen? Het antwoord begint ongeveer 50 miljoen jaar geleden met de vorming van de Himalaya. Destijds botste de naar het noorden trekkende Indische continentale plaat op de Euraziatische plaat. De gesteentelagen werden tegen elkaar gedrukt, gevouwen en omhoog gestuwd. Zo ontstonden het hoogste gebergte op aarde en het Tibetaanse hoogland, dat vaak wordt aangeduid als het dak van de wereld.

Dit proces is tot op de dag van vandaag niet voltooid. De Indische plaat drukt nog steeds tegen Eurazië aan, terwijl wind, vorst, gletsjers en rivieren het gebergte afbreken. De Himalaya is geologisch jong, steil en uiterst dynamisch. Diep ingesneden valleien, verbrokkeld gesteente en frequente aardbevingen bevorderen rotsstoten, lawines en aardverschuivingen.

Ook water speelt een beslissende rol. Het dringt in scheuren binnen en kan de grip tussen ijs, gesteente en de ondergrond verminderen. Tijdens de zomerse moesson voeren de rivieren bovendien grote hoeveelheden water. Bij de huidige ramp was volgens de huidige kennis de instortende gletsjer het startpunt; het waterrijke landschap moet het effect hebben versterkt.

Gletsjers zijn geen starre ijsblokken, maar langzaam stromende massa's. Aan steile hellingen zijn ze doorkruist met spleten en kunnen ze hun grip verliezen. Smeltwater tussen ijs en rots vermindert bovendien de wrijving. Als een groot deel van de gletsjer loskomt, neemt hij rotsen mee en neemt hij in de vallei water en los materiaal op. Van het breuk wordt zo een ijs- en rotslawine, een modderlawine en uiteindelijk een stroomlawine.

Daarbij komt de permafrost – permanent bevroren grond en rots. IJs vult de fijnste scheuren en werkt als een natuurlijke kit. Wanneer het ontdooit, verliezen steile rotswanden een deel van hun samenhang en kunnen ze vatbaarder worden voor breuken.

Hiermee stelt zich onvermijdelijk de vraag naar de klimaatverandering. Bij een enkele ramp kan zelden direct worden bewezen dat deze zonder de opwarming van de aarde niet zou hebben plaatsgevonden. Ook in de Himalaya waren er lang voor de huidige opwarming gletsjerbreuken en stroomlawines. Het zou daarom voorbarig zijn om de klimaatverandering als de enige oorzaak van dit specifieke incident aan te wijzen.

Zijn invloed uit het oog te laten is echter evenze fout. De hooggebergten van Azië warmen sterk op, gletsjers verliezen massa en bevroren bodems ontdooien. Ongebruikelijk hoge temperaturen vlak voor de breuk zouden sneeuw en ijs extra hebben verzwakt. Het ijsverlies in de Hindukush-Himalaya is sinds het begin van deze eeuw aanzienlijk versneld; ook in het Langtang-gebied is de terugtrekking van de gletsjers al decennia meetbaar.

De klimaatverandering moet daarom minder worden begrepen als een individuele uitlokker, maar als een risicoversterker. Terugtrekkend ijs laat instabiele hellingen en los gesteente achter, terwijl voor gletsjertongen nieuwe meren kunnen ontstaan. Als deze slechts door opgehoopt puin worden vastgehouden, kan een lawine een stroomlawine veroorzaken of de natuurlijke dam doen breken. Ook na de huidige ramp vormden opgestuwde watermassa's een verdere dreiging voor de reeds verwoeste valleien.

Dergelijke massabewegingen kunnen in een jong en steil gebergte niet volledig worden voorkomen. Desom minder belangrijk zijn satellietwaarnemingen, meetstations bij bedreigde gletsjers en meren, evenals grensoverschrijdende vroegtijdige waarschuwingssystemen. Enkele minuten waarschuwingstijd kunnen in een nauwe rivierdal over leven en dood beslissen.

De ramp aan de grens tussen Tibet en Nepal laat op pijnlijke wijze zien dat landschappen nooit echt stilstaan. De Himalaya ontstond uit geweldige krachten in de binnenkant van de aarde en wordt tot op de dag van vandaag gevormd door ijs, water, klimaat en zwaartekracht. Achter alle geologische verklaringen staan echter mensen die hun naasten, huizen en levensonderhoud hebben verloren. De belangrijkste taak van de wetenschap bestaat daarom daarin om uit haar kennis betere bescherming te laten ontstaan – zodat de bewoners op het dak van de wereld in de toekomst niet opnieuw zo onvoorbereid aan de krachten van hun thuisland worden blootgesteld.