Nusantara – Indonesië's nieuwe hoofdstad in het hart van Borneo

Indonesië staat voor een historische verandering: met de bouw van een nieuwe hoofdstad neemt de eilandstaat niet alleen symbolisch, maar ook functioneel afscheid van Jakarta – een metropool die decennialang het politieke en economische centrum van het land was. Maar Jakarta kampt met enorme problemen: overbevolking, voortdurende verkeersinfarcten, verwoestende luchtvervuiling en een geleidelijk wegzakken in de grond door overmatig grondwatergebruik. In sommige stadsdelen zakt de grond elk jaar meerdere centimeters, wat in combinatie met de stijgende zeespiegel een alarmerend scenario vormt.

Tegen deze achtergrond kondigde president Joko Widodo in 2019 een gedurfd plan aan: de bouw van een nieuwe hoofdstad – Nusantara – in de provincie Oost-Kalimantan op het eiland Borneo. Deze regio ligt geografisch gunstiger in het midden van het land en moet symbolisch en praktisch zorgen voor meer evenwicht binnen de enorme archipel. De naam "Nusantara" is afkomstig uit het Oud-Javaans en betekent in de zin van "eilandrijk" of "archipel" – een bewuste keuze om de diversiteit en eenheid van de natie te vertegenwoordigen.

Nusantara ontstaat in een tot nu toe vrij dunbevolkte regio in de buurt van de steden Balikpapan en Samarinda. Het terrein wordt gekenmerkt door tropisch regenwoud, heuvels en rivieren – een natuurgebied van groot ecologisch belang, maar ook gevoelig voor ingrepen. Juist hier ligt een van de meest kritieke punten van het project: terwijl de regering spreekt over een "groene", duurzame en slimme stad, slaan milieuactivisten alarm. Ze vrezen dat de bouw de leefgebieden van talloze diersoorten – zoals de bedreigde orang-oetang – in gevaar zou kunnen brengen. Ook inheemse groepen in de regio hebben al hun zorgen geuit over onteigeningen en culturele ingrepen.

Ondanks deze controverses gaat de regering het project vlot vooruit. Nusantara moet op de lange termijn plaats bieden aan 1,5 miljoen mensen, waarbij de focus aanvankelijk op de regeringswijk ligt. Eerste instellingen zoals ministeries en het presidentieel paleis moeten al in de komende jaren verhuizen – oorspronkelijk was de verhuizing gepland voor 2024, precies voor het einde van de ambtstermijn van president Widodo. Door de Covid-19-pandemie en economische onzekerheden waren er echter vertragingen, waardoor veel tijdpaden naar achteren zijn verschoven.

De visie van Nusantara is ambitieus: moderne architectuur, klimaatneutrale mobiliteit, zonneparken, vergroende daken en stedelijke landbouw – een metropool van de toekomst, vanaf de grond opgebouwd. Het project wordt ondersteund door internationale investeerders, ook al komt het grootste deel van de financiering aanvankelijk uit de staatsbegroting. Er is een modulaire ontwikkeling in meerdere fasen gepland, die decennia zou kunnen duren. De volledige uitbouw wordt momenteel voor vroegtijdigst 2045 verwacht – precies ter gelegenheid van het 100-jarige jubileum van de onafhankelijkheid van Indonesië.

De beslissing om een nieuwe hoofdstad te bouwen, doet denken aan andere landen met vergelijkbare uitdagingen. Brazilië verplaatste bijvoorbeeld in de jaren 60 zijn hoofdstad van Rio de Janeiro naar het toen pas gebouwde Brasília – eveneens met het doel het land evenwichtiger te ontwikkelen. Ook Nigeria koos voor deze weg met de verhuizing van Lagos naar Abuja. Indonesië volgt nu dit internationale voorbeeld, past het echter aan zijn eigen geografische, culturele en ecologische omstandigheden aan.

Of Nusantara een succes zal worden, hangt af van veel factoren: de milieuvriendelijkheid, de sociale omgang met lokale gemeenschappen, de economische haalbaarheid – en niet minder van de vraag of de stad haar ambitie om een duurzaam model te zijn daadwerkelijk waar kan maken. Eén ding is echter zeker: het project is een van de grootste en gedurfdste stadsbouwprojecten van de 21e eeuw en zou de toekomst van Indonesië blijvend kunnen vormgeven.